هەنگاوەكانی مادەی 140
بەرەو جێبەجێ بوون یا دواكەوتنی
حمە علی توفیق میرزا
ئەندامی یەكیتی پەرلەمانتارانی
كوردستان
دوو بریارەكەی ئەنجومەنی وەزیرانی
عیراق لە رۆژی 24 / 1 / 2012 كە
یەكێكیان لە دەسەڵاتی خۆیدایە بۆ
هەڵوەشاندنەوەی و دووەمیان لە
دەسەڵاتی ئەنجومەنی نوێنەرانی
عیراقدایە بۆ بریاردان لەسەر
هەڵوەشاندنەوەی ئەو چەند بریارانەی
بەناو ئەنجومەنی سەركردایەتی شۆرشی
عیراقی لە ناوچوو دژی هاووڵاتیانی
كورد لە كەركوك و ناوچەكانی تری
كوردستان داویەتی ، هەردوو بریاری
ئەنجومەنی وەزیرانی عیراقی بە مەبەستی
جێبەجێ كردنی چەند لایەنێكی مادەی (
140 ) ە و گرنگی خۆیان هەیە ، بەڵام
بە ئەندازەیەكی زۆر دواكەوتووە ،
پێویستە باسێكی كورت لەسەر هەردوو
بریارەكە بكەین :
یەكەم : هەڵوەشاندنەوەی گشت
بریارەكانی لیژنەی كاروباری ژوروی
عیراق ( لجنە شۆون الشمال ) ، ئەم
لیژنەیە لەلایەن بەعسیەكانەوە
پێكهێنرا و ئەندامێكی ئەنجومەنی
سەركردایەتی شۆرش لێپرسراوی بوو
لێپرسراوانی بەعسی لە كەركوك و موسڵ و
پارێزگاكانی تری باكوری عیراق ئەندامی
بوون ، كاریان جێبەجێ كردنی
بریارەكانی ئەنجومەنی سەركردایەتی
شۆرشی عیراق بو لەگەڵ ئەركەكانی (
راگواستنی كوردەكان ، هێنانی عەرەب بۆ
ناوچەكە ، دروستكردنی كۆمەڵگای
نیشتەجێبوون بۆیان ، دابەشكردنی زەوی
كشتوكاڵی و نیشتەجێبوون بە سەریاندا ،
دامەزراندنیان لە دامودەزگاكانی حكومی
، گواستنەوەی فەرمانبەرانی كورد بۆ
پارێزگاكانی خواروو و هەولیر و
سلیمانی ، گرتن و راوەدونانی كوردەكان
لە گشت پارێزگاكانی باكور ، سەرپەرشتی
پرۆسەكانی ئەنفال و كیمیاباران و
راگواستنی گوند و شارۆچكەكان و
بۆردومانكردنی گشت ناوچەكانی كوردنشین
، سیاسەتی تەعریب و تەبعیس پەیرەو
بكەن ) ، تاوانەكانی دژ بە گەلی كورد
لە پارێزگاكانی ( كەركوك و موسڵ و
سەلاحەدین و باقوبە ) لەلایەن ئەو
لیژنەیەوە جێبەجێ دەكران ، بۆیە
دادگای باڵای تاوانەكانی عیراقی سزای
توندی بەسەر ئەو لێپرسراوانەدادا .
دووەم : پێشنیار كردن بۆ
هەلوەشاندنەوەی بریارەكانی (
ئەنجومەنی سەركرایەتی شۆرشی عیراق )
دژ بە گەلی كوردستان ، حوكمی یاساییان
هەیە و پێویست دەكات بە یاسا
هەڵوەشێنەوە ، بریارەكانیش ئەمانەن (
31 و 369 و 398 ی ساڵی 1975 ، 181 و
824 ی ساڵی 1976 ، 949 ی ساڵی 1977 ،
974 و 1065 ی ساڵی 1978 ، 189 ی ساڵی
1979 ) ، ناوەرۆكی ئەم بریارانە
بریتین لە دەستبەسەرداگرتن و
كوژاندنەوە و دابەشكردن و بەناوكردنی
گشت ئەو زەوی و زارانەی بە دەست كورد
و توركمانەوە بووە لەو چوار
پارێزگایەدا بۆ بەرژەوەندی عەرەبە
هاوردەكان لە خواروو و ناوەراستەوە ،
بە هەڵوەشاندنەوەیان خاوەنداریەتی
دەگەرێتەوە بۆ خاوەنەكانی پێشویان كە
زۆربەی كورد و هەندێ لە برا
توركومانەكانە ، ئەمەش هەندێ
ئاسانكاری بۆ دەربازبوون لە خاڵی
ئاسایی كردنەوە دەكات .
مادەی 140ی دەستور ئاماژە بە مادەی
58ی یاسای بەرێوەبردنی عیراق بۆ
گواستنەوە دەكات ، ئەو مادەیە بە ( 3
) مەرحەلە كۆتایی پێدێت ، گرنگترینیان
مەرحەلەی یەكەمە كە بە ناوی
ئاسایكردنەوە ناسراووە ، ئەوەش بوەتە
چەند بەشێكی كاركردن لەوانە (
گیرانەوەی دەركراوەكان ، گەراندنەوەی
هێنراوەكان ، گێرانەوەی موڵك و زەوی
وزاریان ، هەڵگرتنی هەر زوڵم غەدرێك
لێیان كرابێت ، گێرانەوەیان بۆ سەر
وەزیفەی پێشویان ، هەڵوەشاندنەوەی ئەو
گۆرانكاریانەی لە سنوری ئیداری
پارێزگاكاندا كراووە ) بۆ جێبەجێ
بوونی ئەمانە پێویستە قەرەبوبكرێنەوە
، مەرحەلەی دووەم بریتیە لە
سەرژمێریكردنی ناوچەكە ، مەرحەلەی
سێیەم راپرسیە لە كەركوك و باقی
ناوچەكانی تر .
ئەو هەنگاوانەی تا ئیستاجێبەجێ كراون
ئەمانەی لای خوارەوەن :
1 – گەرانەوەی دەركراوەكان و
هێنراوەكان ، بە شێوەیەكی گشتی خۆی لە
قەرەبوكردنەوەی دەركراوەكان بە
مەبلەغی ( 10 ) ملیۆن دینار و بۆ
هێنراوەكان ( 20 ) ملیۆن دینارە ، لە
سەرەتای كاری لیژنەی جێبەجێ كردنی
مادەی 140 وە تا ئیستا بەردەوامی هەیە
و تەواو نەبووە ، هۆكارەكەشی
بەستنەوەی گشت پارێزگاكانی عیراقە بە
مادەی 140 ، ئەمە بوەتە هۆكاری كۆتای
نەهاتنی ، چونكە میزانییەی مادەی 140
بەشی ئەو هەموو قەرەبوانە ناكات .
2 – دوای ( 5 ) ساڵ لە بەردەوامی كاری
لیژنەكە تازە ئەو هەنگاوانە كەوتنە
بەرچاو كە لەسەرەوەی بابەتەكەمان
باسمان لێكردووە ، ئەویش
هەڵوەشاندنەوەی چەند بریارێكە كە
پەیوەستن بەو مادەیەوە .
ئەوەی ماوە كاری لەسەر بكرێت :
1 – راگرتنی خەرجكردنی پارە لە
میزانییەی مادەی 140 بۆ پارێزگاكانی
ناوەراست و خوارووی عیراق و داوای
هەڵوەشاندنەوەی بریاری ژمارە ( 7 )ی
ساڵی 2008 ی لیژنەی مادەی 140 بكرێت و
هەر پارەیەك لەو میزانیە دیاری دەكرێت
، تەنها بۆ ناوچەكانی كەركوك و كێشە
لەسەرەكان بێت .
2 – بۆ كۆتای هێنان بە ئاسایی كردنەوە
كە مەرحەلەی یەكەمی مادەكەیە ،
پێویستە لەسەر سەركردایەتی كوردستان
داوای هەڵوەشاندنەوەی چەند بریارێكی
تری ( مەرسوم جمهوری و ئەنجومەنی
سەركردایەتی شۆرشی عیراق ) بكات كە
تایبەتن بە گۆرانكاری لە ئیدارەی
پارێزگاكانی ( كەركوك ، موسڵ ،
سەلاحەدین ، دیالە ، سلیمانی ) ، بە
مەبەستی گێرانەوەی ئەو شوێنە
ئیداریانەی كە بەو گەمە سیاسیەی رژێمی
لەناوچوو كردویەتی دژ بە گۆرانكاری
سنوری ئیداری پارێزگاكان ، لەوانە :
مرسوم جمهوری / 607 / ساڵی 1975 /
تایبەت بە ناحیەی سەرقەڵای قەزای
كەلار
مرسوم جمهوری / 608 / ساڵی 1975 /
تایبەت بە قەزاكانی / چەمچەماڵ ، كلار
، كفری
مرسوم جمهوری / 33 / ساڵی 1975 /
تایبەت بە ناحیەكانی قەزای مەخمور
مرسوم جمهوری / 32 / ساڵی 1976 تایبەت
بە قەزای چەمچەماڵ
مرسوم جمهوری / 41 / ساڵی 1976 َ
تایبەت بە قەزای توزخورماتو
مرسوم جمهوری / 256 / ساڵی 1976
تایبەت بە ناحیەی داقوق
بریاری ژمارە / 17803 ساڵی 978 تایبەت
بە ناحیەی دبس
مرسوم جمهوری / 232 / ساڵی 979 تایبەت
بە ناحیەی شوان و ئاڵتون كۆپری
مرسوم جمهوری / 368 / ساڵی 1987
تایبەت بە برگەی 1 لە خاڵی یەكەم /
ناحیەی قادركرم
مرسوم جمهوری / 508 / ساڵی 1987
تایبەت بە ناحیەی قادر كرم
مرسوم جمهوری / 434 / ساڵی 1989
تایبەت بە قەزای دبس
هەولیر / 29 / 1 / 2012
