كوفارى  هه له بجه  كوفاريكى  وه رزى  سه نته رى  روشنبيرى  هه له بجه ده ريده كات

                 

                                                                                                   
                       مایكل ئه‌نجیلۆ گۆرِانكارى
                         له‌ ده‌ورانى رِێنیسانسدا
                         
و. حه‌سه‌ن نازدار

تائه‌مرِۆ هیچ كه‌سێك، نه‌یتوانیوه‌ وه‌ك مایكل ئه‌نجیلۆ هونه‌رنمایى بكات و له‌پارچه‌به‌ردێكى مه‌رِمه‌رِ شاكارێك خه‌ڵق بكات ، هه‌ڵبه‌نه‌ته‌ له‌ سه‌ده‌كانى پێشدا زۆر هونه‌رمه‌ندى به‌توانا هه‌بوون توانییان له‌په‌یكه‌رتاشی ووێنه‌كێشاندا به‌رهه‌مانێك له‌دواى خۆیان به‌جێ بهێڵن ، به‌لاَم مایكل ئه‌نجیلۆ له‌ده‌ورانى رِێنسانسدا گۆرِانكارى دروست كرد ، ده‌ڵێن لیوناردۆدا ڤنشى هیچى له‌ مایكل ئه‌نجیلۆ كه‌مترنه‌بووه‌ و ئه‌ویش له‌وێنه‌كێشان وپه‌یكه‌ر تاشى دا ده‌ستێكى بالاَى هه‌بووه‌ له‌سه‌رزمانى هه‌موان بووه‌ .
له‌رِاستى دا ئه‌م دووهونه‌رمه‌نده‌ مایكل ئه‌نجیلۆ و داڤنشى له‌ململانێى سه‌ختدا بوون له‌به‌رابه‌ریه‌كدا وه‌به‌رهه‌مه‌كانى یه‌كتریان پىَ قبوڵنه‌بوه‌ . له‌م وتاره‌دا .ده‌مانه‌وێت 500 ساڵ بۆله‌مه‌وبه‌ر بگه‌رِێینه‌وه‌ و ئاماژه‌بو ژیانى مایكل ئه‌نجیلۆ بكه‌ین .
ده‌ورانى منداڵى له‌فلۆره‌نسا .
مایكل ئه‌نجیلۆ له‌6مارسى ساڵى 1945 ز. له‌ گوندێكى بچوكى نزیك فلۆره‌نسا به‌ناوى (كابریسى توسكانى ) چاوى به‌دینا هه‌ڵهێنا وه‌و ناویان نا( مایكل ئه‌نجیلۆ لادو ڤیچى بۆنارۆتى سیمۆنى )، دایكى ژنێكى جوان ومیهره‌بان بوو، بۆیه‌ رِوخسارى دایكى هه‌میشه‌ له‌یاده‌وه‌رى مایكل ئه‌نجیلۆ دامایه‌وه‌و وله‌دروست كردنى په‌یكه‌ره‌كاندا ووێنه‌كانیدا داسودى له‌رِوخسارى دایكى وه‌رده‌گرت ، باوكى كه‌سێكى نیزامى بوو، ناوى (لادو ڤیچى بۆنارۆتى سیمۆنى ) بوو، به‌هۆى كاروپله‌ى له‌ده‌زگاده‌وڵه‌ تیه‌كانى ئه‌وزه‌مانه‌دا، له‌ته‌ك كه‌سانى نیزامى سوپادا په‌یوه‌ندى نزیكى هه‌بوو ،ئه‌و ده‌یویست كورِه‌كه‌ى بخوێنێت وبگاته‌پله‌ بالاَكانى خوێندن ، مایكل ئه‌نجیلۆ 13ساڵان بوو كه‌به‌هۆى باوكیه‌وه‌ له‌لاى وێنه‌كێشێكى ناسراو به‌ناوى (دۆمینكوگیرلندۆ) ده‌ستى به‌فێربوون كرد .
ئه‌وله‌ماوه‌ى دوساڵى خوێندنى له‌بوارى وێنه‌كێشاندا بۆقوتابخانه‌ى په‌یكه‌رسازى باره‌گا نێردرا .
پێویسته‌ئه‌وش بڵێین كه‌له‌و رِۆژانه‌ دامنالاَن ده‌بوایه‌ له‌رِشته‌كانى وێنه‌كێشان و په‌یكه‌رسازیدا بیان خوێندایه‌ وفێربوونى ئه‌م هونه‌رانه‌ به‌شێك بوون له‌وانه‌سه‌ره‌كیه‌كان. ( لیوناردۆداڤنشى ) یش هاوكات له‌گه‌ڵ مایكل ئه‌نجیلۆ ده‌ژیاو ئه‌ویش خه‌ریكى وێنه‌كێشان وپه‌یكه‌رسازى بوو .


سه‌ره‌رِاى خوێندنى په‌یكه‌رسازى ،شیعرگوتن وچیرۆك نوسین وئه‌ده‌بیاتیش له‌وانه‌ گرنگه‌كانى ئه‌وزه‌مانه‌ ئه‌ژمار ئه‌كران ، مایكل ئه‌نجیلۆ هه‌رله‌رِۆژانى یه‌كه‌مداتوانى ، تواناكانى خوَى له‌وێنه‌كێشان وپه‌یكه‌رتاشى له‌بواره‌كانى په‌یكه‌رى مرۆڤدا به‌مامۆستاكانى خۆى نیشان بدات .
كاتێك كه‌ مایكل ئه‌نجیلۆ گه‌شته‌ته‌مه‌نى 16 ساڵى واته‌ده‌ورانى نه‌وجه‌وانى ، له‌دروست كردنى هه‌ردوپه‌یكه‌رى (حه‌زره‌تى مریه‌م ) و( جه‌نگى نه‌ته‌وه‌یه‌كان ) دا، سه‌ركه‌وتووبوو .
له‌ساڵى 1492ز . مامۆستاكه‌ى مایكل ئه‌نجیلۆ كۆچى دوایىكرد . له‌به‌رئه‌وه‌ململانىَ له‌باره‌گادا دروست بوو، دوساڵ دوایى ئه‌وه‌ مایكل ئه‌نجیلۆ له‌ فلۆره‌نس هه‌لاَت ،له‌به‌رئه‌وه‌ئه‌ویش وه‌ك كه‌سێكى باره‌گایى ونیزامى ئه‌ژمارده‌كراو بۆپاراستنى گیانى خۆى فلۆره‌نسى به‌جىَ هێشت.
ژیان له‌رِۆما :


مایكل ئه‌نجیلۆ ده‌بوایه‌ شوێنێكى بۆژیان وچالاكیه‌ هونه‌ریه‌كانى هه‌ڵبژاردایه‌ هه‌م ئاسایش بوایه‌ وهه‌م كاره‌كانیشى كرِیارى هه‌بوایه‌ وجێگاى رِه‌زامه‌ندى خه‌ڵكانى تربوایه‌ . بۆیه‌له‌ ساڵى 1494ز. چووبوَرِۆما ،ئه‌وله‌رِۆماهه‌لێكى بۆرِه‌خسا تابه‌نوىَ كردنه‌وه‌و چاكردنه‌وه‌ى په‌یكه‌ره‌ كۆنه‌كانه‌وه‌ خه‌ریك بێت .
مایكل ئه‌نجیلۆ به‌زووى ده‌ست به‌كاربوو، په‌یكه‌رێكى به‌ئه‌ندازه‌ى گه‌وره‌ى یه‌كێك له‌خودا یانى رِۆمى كۆن به‌ناوى (Bacchs ) دروستكرد ، ئه‌وله‌رِۆمادا به‌سه‌بكى هونه‌رى رِێنسانس كارى ده‌كرد ، له‌ساڵى 1496ز. ،له‌پارچه‌یه‌ك به‌ردى مه‌رِمه‌رِ په‌یكه‌رى (pieta) (مه‌ریه‌م دایكى عیساكاتێك كه‌جه‌سته‌ى له‌خاچدراوى عیساى له‌سه‌رئه‌ژنۆیه‌و تازیه‌باره‌ ) دروستكرد وله‌كڵێساى (سنت پیته‌رز ) ى رَۆم داینا. له‌رِاستیدا یه‌كێك له‌ناسراوترین شاكاره‌هونه‌ریه‌كانى مایكل ئه‌نجیلۆ هه‌مان په‌یكه‌رى (pieta)یه‌.، ئه‌وله‌ته‌مانى 25 ساڵى دا كارى ئه‌م په‌یكه‌ ره‌ى ته‌واو كرد وله‌كارنامه‌ى هونه‌رى خۆیداتۆمارى كرد.
گه‌رِایه‌وه‌بۆفلۆره‌نسا :
باشترین و به‌نرخترین به‌رهه‌مى هونه‌رى مایكل ئه‌نجیلۆ كه‌تائه‌مرِۆله‌سه‌رزمانى هه‌موانه‌ په‌یكه‌ره‌چوارمه‌تریه‌كه‌ى حه‌زره‌تى (داود)ه‌كه‌ ئه‌م په‌یكه‌ره‌ له‌به‌ردى مه‌رِمه‌رِتا شیوه‌ .
ئه‌وچو بۆ فلۆره‌نسا له‌وىَ خه‌ریكى دروست كردنى په‌یكه‌رى داود بوو ،له‌رِاستى دا كاره‌كه‌ى خۆى له‌ساڵى1501ز. یه‌وه‌، ده‌ستى پێكرد، له‌ته‌وراتدا روخسارى داود وه‌سفكراوه‌ مایكل ئه‌نجیلۆ به‌سودوه‌رگرتن له‌ته‌ورات په‌یكه‌ره‌كه‌ى داودى دروست كردوه‌ ،په‌یكه‌رى داود به‌ده‌ستى مایكل ئه‌نجیلۆ دروست كرا له‌فلۆره‌نسا وه‌ك نمادیك ده‌ستنیشانكرا ئه‌مرِۆش له‌سه‌رانسه‌رى جیهان بۆته‌ماشاى په‌یكه‌رى داودده‌چن بۆفلۆره‌ نسا وه‌ئێستاش ته‌مه‌نى ئه‌م په‌یكه‌ره‌ بۆته‌ 500ساله‌ وتۆز وغوبار و دوكه‌ڵى گرتوه‌ و كارناسانى هونه‌رى له‌هه‌وڵى پاككردنه‌وه‌ى ئه‌م په‌یكه‌ره‌دان تازیانى پێنه‌گات.
مایكل ئه‌نجیلۆ به‌دروست كردنى په‌یكه‌رى داود بۆهه‌موانى سه‌لماند كه‌له‌په‌یكه‌رسازانى ده‌ورانى تر شاره‌زاتره‌ . دواى دروست كردنى ئه‌م په‌یكه‌ره‌ پاپا ژولیوسى دووه‌م له‌ساڵى 1505ز . مایكل ئه‌نجیلۆ ى بانگێشت كرد كه‌بێت بۆرِۆم وتاله‌پرۆژه‌ى گه‌وره‌ى بن میچى (سه‌قفى)ى ( سیستین چپل ) دا، له‌ڤاتیكان به‌شدارى بكات.
( سیستین چپل ) ته‌لارێكى گه‌وره‌ى چه‌سپاوه‌ به‌ڤاتیكانه‌وه‌ و له‌سه‌ره‌تادا مایكل ئه‌نجیلۆ به‌مه‌ رِازى نه‌بوو ، چوون پیشه‌ى خۆى به‌ په‌یكه‌رسازى ده‌زانى نه‌ك وێنه‌كێشان ، به‌لاَم به‌هۆى داكۆكى پاپا ژولیسى دووه‌مه‌وه‌ برِیارى له‌سه‌روێنه‌كێشانى له‌سه‌رسه‌قفى به‌رزى (سیستین چپل ) دا بۆئه‌نجام دانى ئه‌م كاره‌ئه‌و له‌ساڵى 1508ز تا 1512ز ،شه‌و رِۆژ كارى ده‌كرد ، ئه‌وله‌سه‌رداربه‌ست به‌سه‌رپشتدا ده‌كه‌وت و به‌ فڵچه‌ى بچوك وگه‌وره‌ خه‌ریكى وێنه‌كێشان ده‌بوو تائه‌ورِه‌نگانه‌ى به‌كارى ده‌هێنان له‌ئاینده‌دا له‌تێو نه‌چن وبه‌چه‌سپاوى بمێننه‌وه‌ .
ئه‌وله‌م سه‌قفه‌گه‌وره‌یه‌دا چه‌ند وێنه‌یه‌كى وه‌ك خاچێك وهاوكات حه‌وت چینى ئاسمان وبه‌هه‌شت ودۆزه‌خ وپه‌یامبه‌ران و چاكه‌كاران و گوناه بارانى كێشاوه‌ . ئه‌م شاكاره‌ بێهاوتایه‌ هێشتاله‌مۆزه‌ خانه‌ى ڤاتیكاندا چاوه‌كان شه‌واره‌پىَ ده‌كه‌ن وئه‌وه‌شى كه‌جێگاى سه‌ر نجه‌ لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ئه‌وبۆماوه‌ى 4 ساڵ به‌پشتدا ده‌كه‌وت و ئه‌م وێنانه‌ى له‌سه‌ررِوى سه‌قفه‌كه‌ده‌كێشا .
( رِۆم به‌رهه‌مه‌بێهاوتاكانى مایكل ئه‌نجیلۆ)
مایكل ئه‌نجیلۆ به‌رله‌وه‌ى خه‌ریكى وێنه‌كێشانى سه‌فقى ( سیستین چپل ) بێت ، ئه‌م له‌ژێر زه‌مینى كڵێساى سنت پیته‌رز ، بۆبۆژولیسى دووه‌م گۆرِێكى دروستكرد ،ئه‌م گۆرِه‌ له‌به‌ردى مه‌رِمه‌رِبوو ، وه‌له‌سه‌رئه‌م گۆرِه‌ چه‌ند وێنه‌یه‌كى حه‌زره‌تى مریه‌م وعیساى هه‌ڵكۆڵى وجێگاى رِه‌زامه‌ندى ژولیوسى دووه‌م بوو . له‌به‌رئه‌مه‌ش پێشنیارى گه‌لاَڵه‌ى دروستكردنى كتێبخانه‌ى لانتین بوَ (مایكل ئه‌نجیلۆ ) خرایه‌رِوو ، ئه‌وچه‌ندان گۆرِى له‌فلۆره‌نسا بۆچه‌ندكه‌س له‌باره‌گایان و ئه‌سقه‌فه‌كان دروستكرد .
پاشان له‌ساڵى 1532ز. ،گه‌رِایه‌وه‌بۆرِۆم وپاش ئه‌مه‌ش هه‌رگیز بۆئه‌و شاره‌ى كه‌حه‌زى لێ بوو (فلۆره‌نس ) بگه‌رِێته‌وه‌ .
له‌ساڵى 1536ز.، (مایكل ئه‌نجیلۆ ) وێنه‌ى داوین دادوه‌رى له‌نزیكى سیستین چپل دروست كرد و له‌ساڵى 1541ز ، ته‌واوى كرد ، دواى ئه‌مه‌ش وێنه‌ى (دروستكردنى ئاده‌م )و (ده‌ركردنى ئاده‌م وحه‌وا
له‌به‌هه‌شتدا ) ى له‌سه‌ردیواره‌كانى ڤاتیكان كه‌ئه‌مرَۆ گۆرِاوه‌ بۆمۆزه‌خانه‌ى ڤاتیكان كێشا .
مایكل ئه‌نجیلۆ له‌ساڵى 1539ز. به‌دواوه‌، چه‌ند خانویه‌كى له‌سه‌رحه‌وت گرده‌كه‌ گه‌لاَڵه‌ وبیناسازى كرد كه‌شارى رِۆمى له‌سه‌ربنیات نراوه‌.
له‌ساڵى 1546ز. (مایكل ئه‌نجیلۆ ) زۆربه‌ى كاته‌كانى خۆى بۆگه‌لاَڵه‌ و بیناسازى كڵێساى (سانت پیته‌رز ) ته‌رخانكرد و ئه‌وێى فراوان و نوىَ كرده‌وه‌، ده‌ڵێن دواین وێنه‌ى ئه‌و كه‌له‌ڤاتیكان كێشاویه‌تى به‌وێنه‌ى (پائۆلوین چپل) ناسراوه‌ .
وێنه‌كانى مایكل ئه‌نجیلۆ گێرِانه‌وه‌یه‌كن له‌گێرِانه‌وه‌ى چیرۆكه‌كان و گواستنه‌وه‌یه‌كى ئایه‌ته‌كانى ئینجیل وته‌وراتن ، ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ش به‌یه‌كێك له‌گرنگترین تایبه‌ت مه‌ندیه‌كانى وێنه‌كانى مایكل ئه‌نجیلۆ داده‌نرێت .
بێجگه‌ له‌هونه‌رى په‌یكه‌رسازى و وێنه‌كێشان مایكل ئه‌نجیلۆ له‌هۆنراوه‌و چیرۆك نووسین دا شاره‌زایى هه‌بووه‌ ، ئه‌ڵبه‌ته‌ شیعره‌ كانى ناوه‌رِۆكانێكى چوون په‌رستنى خوداو پێرِه‌وى له‌ئاینى مه‌سحیه‌ت و په‌رستنى عیساو (دایكى ) مریه‌میان هه‌یه‌ ، به‌هه‌مان شێوه‌ له‌وێنه‌و په‌یكه‌ره‌كانیشدا ئه‌م جۆره‌ مه‌سه‌لانه‌ به‌رچاوده‌كه‌ون .
مایكل ئه‌نجیلۆ بۆخۆشى گۆرِێكى دروست كردو ناوى نا ( یه‌كه‌مین وگه‌وره‌ترین ) سه‌رئه‌نجام مایكل ئه‌نجیلۆ هونه‌رمه‌ندو په‌یكه‌رسازى ده‌ورانى رِێنسانس له‌18فۆریه‌ى ساڵى 1564 ز. له‌ته‌مه‌نى 89 ساڵیدا چاوه‌كانى به‌رِوى دنیا داخست .
ئه‌و له‌هه‌موو كاره‌كانى دا بوونى خوداى به‌باشى نیشان داوه‌ ده‌یویست به‌هه‌موان بڵێت كه‌له‌سه‌روو هه‌مووشتێكه‌وه‌ خوواوه‌ند هه‌یه‌ ومرۆڤه‌چاكه‌كان له‌به‌هه‌شتدا پاداشتى خۆیان وه‌رده‌گرن ومرۆڤه‌ خراپه‌كانیش ده‌كه‌ونه‌دۆزه‌خه‌وه‌ .
جه‌سته‌ى بێ گیانى ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌ یان له‌كڵێسا ى سانت ئاپۆستۆلى له‌رِۆم ناشت . چه‌ند رِۆژ دواى ناشتنى مایكل ئه‌نجیلۆ برازاكه‌ى (لۆناردۆ بۆنارۆتى ) گه‌شته‌رِۆم و گوتى مامه‌ى داوایى له‌وكردوه‌ وه‌سیه‌تى كردوه‌ و كه‌جه‌سته‌ى ئه‌و له‌فلۆره‌نسا شوێنى له‌دایك بوونى بنێژن، بۆیه‌گوَرِه‌كه‌یان هه‌ڵدایه‌وه‌و جه‌سته‌ى مایكل ئه‌نجیلۆ یان بۆسانت كرۆك له‌فلۆره‌نسا هه‌مان شوێنى كه‌ مایكل ئه‌نجیلۆ وه‌سیه‌تى كردبوو، گواسته‌وه‌و له‌وىَ ناشتیان ، به‌م شێوه‌یه‌ش باوكى هه‌مووهونه‌ره‌كان له‌فلۆره‌نسا به‌خاك سپێرا .

ئه‌مرِۆ به‌رهه‌مه‌كانى (مایكل ئه‌نجیلۆ ) له‌مۆزه‌خانه‌ى ڤاتیكان كه‌ده‌كه‌وێته‌ شارى رِۆم و هه‌روه‌ها چه‌ندین په‌یكه‌ر له‌دروستكراوه‌كانى ئه‌و له‌فلۆره‌نس وكلێساكانى ئیتالیا و له‌مۆزه‌خانه‌ى (لور ) خراونه‌ ته‌به‌رچاوى بینه‌ران و سالاَنه‌ ملیۆنان جیهانگه‌ر ِ بۆ دیتنى ئه‌م به‌رهه‌مانه‌ دێن بۆئیتالیا و به‌رهه‌م وشاكاره‌كانى مایكل ئه‌نجیلۆ ده‌خوازن و خوێندكارانى هونه‌ریش له‌سه‌ران سه‌رى جیهاندا سه‌بكى هونه‌رى مایكل ئه‌نجیلۆ ده‌كه‌نه‌ سه‌رله‌وحه‌ى كاره‌كانى خۆیان .

سه‌رچاوه‌:
گۆڤارى (خوانواد سبز ) ژ . (119)

                        
 

به‌خێربێن بۆماڵه‌خنجیلانه‌که‌ی هه‌ڵه‌بجه‌       مشتێک له‌خه‌رمانی سه‌رگوزه‌شته‌کانی شار