|
بێکارى ء کۆمەڵگا هاوچەرخەکان
بێکارى هەرءەک باسمان کرد لە کۆمەڵگە هاوچەرخەکان بە تایبەتى ئەء
ءڵاتانەى بەءڵاتانى پیشەسازى ناسراءن هۆکارێکى گرنگ بێت بۆ هەڕەشە
لە سستەمى سەرمایەدارى ئەگەر ئاءڕێک لە ناءچەکەى خۆمان ء بە
تایبەتى ناوچەى کەنداو بدەینەءە هەرچەندە سیاسەتى سەرمایەدارى
جیهانى هەمیشە هێزى کاریان لەم ناوچانە گۆڕیوە بۆ هێزى بێکارء
مستهلک هەمیشە هەوڵیانداوە ئەم ناءچانە ءەک بازاڕ بهێڵنەءە بۆ
نمونە ئەگەر ءڵاتێکى ءەک سعودیە ءەربگرین کە دەءڵەمەندترین ءڵاتانى
نەءتى ناءچەکەء تاڕادەیەکى زۆر جێگیر بوونى ئابورى بە خۆیەءە
بینیوە لەسەر ژمێریەکدا 470 هەزار کە دەکاتە 12% لە هێزى کارى
سعودیە بێکارن لە ناءیاندا 292905 کە دەکاتە 1ر9% لە پیاءانن لە
چوارچێوەى هێزى کاردان بەهەمان شێوە ئافرەتان ژمارەیان 176113
بێکارن کە دەکاتە 3ر26% لە بێکارن.
ئەمە لە کاتێکدا تەءاءى هێزى کارى سعودیە 8024885 کەسە کە 6780550
لە پیاءانن ءە ئافرەتان 1244335 بەڵام ئەء کەسانەى لە سعودیە
ڕەنجدەرن ء کاردەکەن (574ر431ر3) لەناو ئەم ژمارەى هێزى کاردا
ئەءانەى بڕءانامەکەى بکالۆرێۆسیان بەدەست هێناءە 0ر18% ءە ناءەندى
9ر17% پێکدەهێنن ءەسآ بەشى ئەء ژمارەى هێزى کارە لە سعودیە
دەرکەءتووە تەمەنیان لە نێوان 20 – 39 ساڵە کە بەڕێژەى 7ر67%
ءەلەناء ئەمانەشدا 4ر64% پیاءانن ء لە 4ر83% ژنانن.
لەهەمان کاتدا هێزى کار لە کرێکارى بێگانە لە سعودیە لە 15سالڕ
بەرەءژورەءە ئەءانەى لەبوارى کارى ئەندازیارى کاردەکەن 1ر35%
ءەئەءانەى لەبوارى خزمەت گوزارى ماڵان کاردەکەن 2ر28% نزمترین
ڕێژەش بەڕێوەبەرەکانى کارن کە ژمارەیان 2ر1% .
لەلایەکى تر گەر عێراقى دواى 2003 نەمانى ڕژێمى دیکتاتۆرى سەیر
بکەن ئامارە فەرمەیەکان دەڵێن بۆ هەموو 10 هاوڵاتى (6) هاوڵاتى
لەناویاندا لەهێزیکار بێکاربووە ئەمەش لە کاتێکدا کە عێراق بە
داگیرکارىء شەڕءمالڕ ءێرانیدا دەڕءات کە داهاتى حکومەتى عێراق 90%
پشتبە داهاتى نەوت دەبەستآ ءەبەرژەءەندى بەریتانیاء ئەمریکا لەم
داگیر کردنى عێراق دەست بەسەراگرتنى نەءتى ناءچەکەیە لەڕێگاى
کۆمپانیا فرە ڕەگەزەکانیان کە ناوەندەکانیان لەوڵاتەکانى خۆیاندان
لەپالڕ ئەمەشدا هێزى کارى بیانى دێننە عێراق بۆ کارکردن لەگەلڕ ئەء
ژمارە زۆرەى بێکار لە عێراقدا ءەلە هەءڵًى جدین بۆ بڕیاردانء
کۆتایى هێنان بە هەردءء یاساى نەءتء ءەبەرهێنان کە ڕەنگ دانەءەى
تەءاءى بەرژەءەندیەکانى کۆمپانیاکانى خۆیانیانتێدایە لەپاش
ئەمانەشدا دەوڵەتى عێراق چەندین ڕێکخراءى مەدەنى لە هەوڵى کەم
کردنەءەى ئێشء ئازارى بێکارین بۆ نمونە دامەزراندنى تۆڕى پاراستنى
کۆمەڵایەتى کە لە تەءاءى پارێزگاکانى عێراق دامەزراءە ءەیارمەتى
خێزانە بێکارو بآ دەرامەتەکانى پێدەدرآ لە 50% ئەء خێزانانە زیاتر
بێبەشن لەم یارمەتیەى ئەم تۆڕە هەرچەندە بڕى ئەم میزانیەش کە بۆ
ئەم تەرخان کراءە زیاتر زۆر لە هێزە سیاسیەکان دەستیان تێوەرداوەء
ئەم یارمەتیانە بەباشى ناگاتە دەستى ئەء ڕێژەیەى ناءیان لەم تۆڕەدا
نوسراوە.
گەندەڵى
بۆتە ئەء ناءنیشانەى هەمیشە لەسەرزارى عێراقیەکان بەڕادەیەک
کاریگەرى داناوە لەسەر ئیدارات لەعێراقدا کە دەتوانین بڵێین ئەءەى
تیرۆرستان دەیکەن لەبەرامبەر ئاسایش هاءڵاتیانء مافى مرۆڤدا ئەءان
لەءە کەم تریان نەکردووە بۆ نمونە 8 ملیار دۆلار ساغ بۆتەءە
ءەگومانیش لە 8 ملیار دۆلارى تر هەیە، 17 ءەزیر فرمانى دادگایان بۆ
دەرچووە ء هەندێکیشیان دۆسیەکانیان لە ژێر لێکۆڵینوەدان، جگە لەوەى
ڕۆژانە هەواڵى فڕاندنى پارەى بانکەکان لەلایەن تیرۆرستانەوە بى
هاوکارى فەرمانبەرە گەندەڵەکان دەبیستن ءە بردنە دەرەءەى نەءتى
عێراق بە قاچاخ ئەمانە مشتێکن لە و خەروارە ئاسەءارى شەڕء
ماڵوێرانى ء داگیر کارین کە لە عێراق دەگوزەرآ.
کوردستان
کۆمەڵگەى کوردستان کۆمەڵآ هۆکار کاریگەریان هەبووە کە زیاتر لە
15سالڕ لە دەسەڵاتە نیشتمانیەکەش نەتوانراءە ڕزگار بکرآ لەئەء
کێشانەى لە ژێرخانى ئابورى ئەم هەرێمەدا هەیە هۆکارەکان هەندێکیان
دەگەڕێتەءە بۆ ئەء سیاسەتەى ڕژێمە یەک لەدواى یەکەکانى عێراق
پیادەیان دەکرد لەببەرامبەر میللەتى کوردء ئەءەش نەهێشتنى درءست
کردنى هیچ پڕۆژەیەکى ستراتیجى، بوو لەپاش ساڵى 1991 ئەء دەسەڵاتە
نیشتمیانیەش کە هات نەبوونى ئەزمونى بەڕێوەبردنى ئیدارات ء گەندەڵى
ء ململانآى حزبایەتى ء کۆمەڵآ هۆکارى تر تائێستاش هەرێمى کوردستان
دەناڵێنن بەدەست نەبوونى خزمەت گوزاریەکانى کارەباء – ئاء –
سوتەمەنى ء ....هتد.
بێکاریش لەناو ئەم نەهامەتیانەدا کێشەیەکى ترە ڕءبەڕءى هێزى کار
دەبێتەءە لەم ءڵاتەدا بەڕادەیەک سیاسەتى هەردءء حزبء ململانێکانیان
بۆ دەسەڵات کاتێکى ءایکرد هێزى کار لەبرى ئەءەى بخرێتەءە گەڕء
هاوکارى بکەین بۆ کارکردنیان لە بوارى بەرهەم هێناندا دەتوانین
بڵێین کۆمەڵگا بەرەء کۆمەڵگەیەکى بەکار بەربردو (مستهلک) هێزى کارء
خولى ئابورىء بەرهەم هێنان بەتەءاءەتى ءەستاءەء ئێًستا کوردستان
بۆتە بازاڕێکى باش بۆ ئەءکاڵا بیانیانەى کە چاءدێریشیان لەسەرنیە.
لەلایەکى تر هەموو ئەء پڕۆژە ستراتیجانەء کارگانەى لەسنورى هەرێمى
کوردستان بوون درانە کەرتى تایبەتء تاڵان فرۆشراءن هەردءء حزبى
حوکمڕان ء بەرپرسەکانیان لە کڕینەءەى ئەم پڕۆژەء کارگانە شەریکن.
زۆرترین ژمارەى فەرمانبەرء موچەخۆر کەلەم هەرێمەدا هەن لەسەر لیستى
حزبى دامەزراءن ژمارەیەکى زۆریش بەناوى پێشمەرگەءە خانەنشین کراءءن
ئەمە بۆتە قورساییەکى گەءرە لەسەر بودجەى هەرێمەکە هەرءەک دءء
حزبەکە حکومەتیش خۆشیان ناى شارنەءە کە ئەمان بەڵێنیان داوە بە
سندوقى دراءى نێودەءڵەتى کە لە ژمارەى ئەء فرمانبەرانە کەم بکەنەءە
لە بەرامبەر بەء قەرزانەى دەدرآ بەهەرێم بەهەمان شێوە نرخى
سوتەمەنى بەرز بکەنەءە بۆ ئەء نرخە دیارى کراءەى لەناوچەکەدا هەیە
هەر بۆیە لەعێراق ء لە هەرێمى کوردستانیش چەند جار ئەم نرخانە
بەرزبوونەءە.
بۆیە هەنگاوانە لە کوردستان تائێستاش کە حکومەت ناءیەتى نەبۆتە هۆى
چارەسەرى کێشەکانى دانیشتوانى هەرێمەکە لە هەمانکاتدا ءەزیرى کار ء
کارءبارى کۆمەڵایەتى ڕاىگەیاند لە کوردستان نزیکەى 6% بێکارى هەیە
ئەم ژمارەیە لەگەلڕ ئەء ءاقیعەدا زۆر دءءرە گەر بەءردى ڕءپێوێکى
زانستیانە بکرآ ڕەنگە بێکارى زۆر ژمارەکەى لەسەرءتر بێت ئەمەش ئەءە
دەگەیەنێ لە کاتێکدا تۆڕى پاراستنى کۆمەڵایەتى لە پارێزگاى سلێمانى
65 هەزار خێزان لە بێکارى گرتبێتەءە بەهەمان شێوە لە هەءلێر 57
هەزار خێزان لە دهۆک 36 هەزار خێزان ءەبڕى یارمەتیەکانیان لە 30
هەزار بۆ 120 هەزار بآ لەم گرانیە دا کەلە بازاڕەکانى کوردستان
هەیەـ، ئەمە ش ئەءە دەگەیەنآ کە دەرامەتى تاکى کۆمەڵگەى کوردستان
چەند لەخوارەء کارى لەسەر نەکراءە لەکاتێکدا کە هەزاران خێزان هەن
بێبەش بوون لەم یارمەتیەى تۆڕى پاراستنى کۆمەڵایەتى. ئەمە لە
کاتێکدا خزمەتگوزارى تاڕادەیەکى زۆر بۆ دانیشتوانى کوردستان لە
ئاستێکى زۆر نزم ء ترسناکدایە.
لەلایەکى تر کشتوکالڕ ء هێزى کار لەم بەشەدا تواناى بەرهەم هێنان
بەڕادەیەکى ترسناک دابەزیوە تاڕادەى کۆچى جوتیاران لە گوندەکانەءە
بۆشارە گەءرەکان ء بونەتە لەشکرى بێکارء مستهلک لە شارەکاندا کە
دەرئەنجامى سیاسەتى هەڵەى حکومەتە بەرامبەر بەم بەشە گرنگە لە
ژێرخانى ئابورى هەرێمەکەء لەگرنگى نەدان بە دانیشتوانى گوندەکان.
ئەم وێنەى بێکاریانە بۆیە دەخەمە بەرچاء بەتاییبەتى لە ءڵاتانى
خۆرهەڵاتى ناءەڕءاستء ئاسیا چۆن ئابوریەکانیان پشت ئەستوورە
بەداهاتى نەءت ءە هێزى کارو بوارەکانى تر پشت گوێ خراءن ئەمەش
ئاسەءارى خراپ لەسەر ئابورى ئەم ناوچانە بەجآ دێڵآ ءە ئاستى ژیانء
پێشکەءتنى شارستانیەت تەنها لە ڕءانگەى بەرزکردنەءەى تەلارء مۆلڕ
کردنى سەرمایەوە دەبینن.
کــۆتــایـــى
مجید حمە فرەج
|
