سروشتى قەیراناوى سەرمایەدارى شەڕى بەردەوام

پاش تێپەڕاندنى ئەء قەیرانەى کۆمپانیاکانى ئەمریکاو ءڵاتە دەءڵەمەندە کان تێى کەءتن کە بە قەیرانى 2000 ئابورى خنکێنەر ناسراءبوو کە دواجار لەناوەندى پیشەسازى (هایى تیک) (ئەلکترۆنى پێشکەوتوو) وەستایەءە ئەم کۆمپانیایانە سیاسەتێکیان گرتەبەر ئەوەش سەرەتایى هێرش کردن بو بۆ کرآء مافى کرێکاران وەکەم کردنەوەى بودجەى حکومەت کە تایبەت کرابوو بەخۆشگوزەرانى کۆمەڵایەتى ئەم هەنگاوەش چڕبوونەوەیەکى بێوێنەى سەرمایەبوو بۆ بەردەستى ژمارەیەکى کەم لەسەرمایەداران وە ڕیزبەندیەکى ئابورى کۆمەڵایەتى دروست کرد.
لەلایەکى تر بووە هۆى قوڵبونەوەى هەڵاواردن بەفیڕۆبردنى سەروەت و سامانى جیهانى سێیەم لەلایەن کۆمپانیاکانەوە ئەم کۆمپانیا و بانکانەى کەلەوڵاتانى دەوڵەمەند ناوەندەکانیان چڕبۆتەءە سەرەوەت و سامانى وڵاتان بەتاڵان دەبەن بۆ نمونە لەوڵاتانى ئەفریقیا نزیکەى 150 ملیار دۆلار دە بەن ساڵانە کە دەکاتە 3/4 بەش لەبەرهەمى ناوخۆى وڵاتانى ئەفریقیا کە کەوتونەتە خواروى بیابانى گەورەوە بەمەش چەند کۆمپانیاکان دەوڵەمەندەبن بەپێچەوانەوە وڵاتانى ئەفریقیا هەژارتر دەبن وەسندوقى دراوى نێودەوڵەتى ئەم هەلە دەقۆزێتەوە بەسەر ئەم وڵاتانەدا پەیڕەوى سیاسەتى ئابورى لیرالیزمى نوآ دەسەپێنآ بەشێوەیەک قوڵکردنەوەى سروشتى ئەم ئابورىیە بەتەواوەتى تۆڕى پاراستنى کۆمەڵایەتى تێکدەدات کە خۆى لە ئاستێکى زۆر لاوازدایە
وەلەساڵى 2007 دیاردەى ئەم قەیرانە سەرى هەڵدایەوە کە قەیرانى ئابورى بەم نزیکانە لێدەکەوێتەوە کە خۆى لە هەڵئاوسانى و کاریگەرى پشکەکان دابینیەوە لەبازاڕى دراوەکانى ئەمریکا داو وڵاتانى تر ئەم قەیرانە بەناوى (بڵقەدارکان) ناسراوە کۆمپانیا جۆراوجۆرەکان کەلەبنەڕەتدا سودمەند نەبوون هەڵدەستن بەنمایشکردن لە بازاڕى دراوەکان ئەمەش پەیوەندنى بەئەء هەڵسوکەتەى کە لەبوارى عقاراتى (هاى تک) ئەنجام دەدرآ کە بە ملیارات دۆلار لەبەرامبەر نوقم کردنى ئەوانەى لە بوارى قەرزە گەورەکاندا کاردەکەن هاوکات شانبەشانى ئەمە دروست بوونى عجزێکى گەورەى لێدەکەوێتەوە لە بودجەى دەوڵەت کە بێوێنەیە لەمێژوى ئەمەریکادا بەهۆى شەڕى عێراقء نوقم کردنى حکومەتەکەى بەقەرزێکى زۆر بۆ وڵاتانى جۆراوجۆراو لە جیهاندا کە عەجزى ئەمەریکا بۆ بازرگانى لە جیهاندا ساڵى 2006 نزیکەى 900 ملیار دۆلارە،
سەرکێشەکانى ئەمریکا قەیرانە ناوچەیەکان
(گرینادا 1983 – پەنەما 1989 – شەڕى کەنداو 1991 – ێۆماڵ و کۆسۆڤۆ 1999 – ئەفغانستان 2001 – عێراق 2003) ئەمەریکا بەبآ دوودڵى گەورەترین هێزى سەربازى جیهانە وە ئەوڕۆڵە گشتگیریەى ئێستا لە ئاستى جیهان دەیبینێ لە ڕووى سەربازى و سیاسى و ئابورى ڕەنگدانەوەى خۆى هەیە گرنگى دانى بەناوچەى کەنداوى عەرەبى و کۆمارە داڕماوەکانى یەکیەتى سۆڤیەتى پێشوو پڕۆژەى ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست لەڕووى سیاسى و ئابوری و فەرهەنگیەوە ئەم دوو ناوچەیە گرنگى خۆیان هەیە بەگەورەترین یەدەکى نەوت دادەنرێن لە جیهاندا و بەهەمان شێوە سەنتەرێکى گرنگى سیاسیشە لەبەرامبەر هێزە ئیقلیمیەکان کە ئەمەریکا بەهێزى دوژمنیان دادەنێ، ڕەنگە ئەم ڕۆڵەى ئێستا ئەمەریکا دەیگێڕێ جۆرێک لە دووبارە بوونەوەى ڕۆڵى پیرە بەریتانیاى ئیستعمار بێ لە کاتێکدا زەمەنەکە و قۆناکە کە جیاوازیان زۆرە ئەو سەردەمەى ئیستیعمارى بەریتانى سەردەمى بوژانەوەى سەرمایەدارى بووە بەدوور لە سروشتى چەوسێنەرانە داپڵۆسێًنەرانە کەى شەڕە ماڵوێرانکەرەکانى ڕۆڵێکى ڕێژەیى لە پێشکەوتندا هەبوو لەگەشەدان و پێشکەوتنى هێزى بەرهەم هێندا.
بەڵام ئەم قۆناغە ئەمەریکا تێیدا بەقۆناغى دەستەوەستانى سەرمایەداریە لەبەرامبەر نوێ بوونەوەى هێزى بەرهەم هێن، وە دیاردەى جیهانگیرى کە دیاردەى هەوڵدان بۆ دەست بەسەراگرتنى بازاڕى جیهان و تائەو پەڕى تواناى بەکار دەهێنێ. وە جیهانگیرى بەماناى کۆتایى هاتن نیە بە جیاوازیەکانى سەرمایەدارى بەڵکو ڕێکخستنەوەى بەرهەمهێنانە لە ئاستێکى جیاوازتر هەروەک ئەوەى لە ڕابردوو هەبووە وە پێشتر سەرکردە بیرمەندى شۆڕشى ئۆکتۆبەر للینین دووپاتى کردۆتەوە سەرمایەدارى بەماناى شەڕى بەردەوام وە پەڕتوکە بەناوبانگەکەى ئیمپریالیزم دواقۆناغى سەرمایەدارى یە کە دەتوانین لەم قۆناغەدا بۆ جیهانى ئەمڕۆ زۆر یاریدەدەرمان بێ.
گەر بەوردى سەیرى ئەم ژمارانەى خوارەوە بکەینە مشتێک لە خەروارى شەڕو ماڵوێرانى سەرمایەدارى لە چەرخى بیستەمدا چۆن وڵاتانى سەرمایەدارى بەشەڕى بەردەوام لەسەر حسابى ئێسک و پروسکى مرۆڤ بینایى کۆشکەکانیان دەکەن ء بەرەو پێش دەچن
- 1918 – 1923 – 200000 قوربانى لە داپڵۆسنى جوڵانەوە شۆڕشگێڕەکانى فلندا – هۆڵندا – وڵاتانى بلگیق – مجر – ئەڵمانیا – ڕۆمانیا – بلغاریا
- شەڕى یۆنان و تورکیا (1920 – 1922) 100000 قوربانى 1،500000 ئاوارە
- چونە ناوەوەى سەربازانى ئەمەریکا بۆ ئەمەریکاى خوارو ناوەڕاست کاریبى (1910 – 1940) 50،000 قوربانى
- شەڕى یابان و چین (1931 – 1935) بە ملیۆن قوربانى و 1،000000
- شەڕى ئیتاڵیاى فاشى لە ئەپیوبیا (200000) قوربانى
- شەڕى جیهانى دووەم (50،000000) ملیۆن قوربانى
- شەڕى فەڕەنسا لە هندى چینى (1946 – 1955) 1،200000 قوربانى
- شەڕى ئەمەریکا ڤێتنام (1956 – 1957) 2،000000 قوربانى
- شەڕى جەزائیر (1956 – 1962) 1،200000 ملیۆنێک قوربانى
- شەڕى ئیسرائیل و وڵاتانى عەرەبى – لەخۆرهەڵاتى ناوەڕاست (1948 – 1956 – 1967 – 1973) وەشەڕ لەگەڵ لوبنان 300000 قوربانى و 700000 هەزار ئاوارە
- شەڕى ئێران – عێراق – 600000 قوربانى
زۆر شەڕو ڕوداوى تر کە بۆ نمونە شەڕ لە ساڵى (1990 – 1996) لە جیهاندا 5،500000 ملیۆن قوربانى و کە 4/3 یان لە هاووڵاتى مەدەنین کە لە ئەوروپا (250000) ئاسیا (1،50000) خۆرهەڵاتى ناوەڕاست و خوارو (200000) ئەفریقیا (3،500000) وە دەبێ ئەوەش بڵێین کە تنها لە ساڵى 1997 شەش ملیۆن منداڵ لەبەد خۆراکیا گیانى خۆیان لەدەست داوە وە ژمارەى ئاوارە ساڵى 1997 گەشتۆتە 40 ملیۆن مرۆڤ.
ئەو بارودۆخەى ئێستاش سەرەڕایى جیهانگیریش کاریگەریە ئابورى و سیاسى و فەرهەنگیەکانى لەڕوى زانست و تەکنەلۆجیا شەوە ئێستا زۆر توندو تیژ بۆتەوە ململانێکان کە بێ وێنەیەگەر بەوردى خوێندنەوەمان هەبێ جیهان لەشەڕى بەردەوام دایە بەڕێوەیەو وەقورسایى یەکى زۆریش لەسەر ئەمەریکا هەیە لەگەڵ ئەو دەوڵەمەندى و سەروەت و سامان و توانا بێوێنەو زۆرەیدا سەیر بکەن چۆن هێزەکانى ئەمەریکا لە جیهاندا دابەش بوون لەپاڵ ئەم ژمارانەشدا ژمارەى ترى سەربازانى ووڵاتانى بەریتانیا و فەڕەنسا و ئەڵمانیا و هتد..
150000 لە عێراقدا و 20 هەزار بەڕێوەیە
18000 لە ئەفغانستان
20000 لە یابان
19000 لە کۆریاى خوارو
53،000 لە ئەوروپا ڕووسەکان بەم ژمارەیە نیگەرانن پرسیار دەکەن بۆ؟
2000 لە بۆسنە و کۆسۆڤۆ
1800 لە ئەفریقا
700 لە گۆنتانامۆ
وەسەرکەوتنى لە شەڕەکانى عێراق و ئەفغانستان نادیارەو ڕوون نیە وە ڕۆژانەش ڕووبەڕووى کوشتار دەبنەوە کێشەکانى ئەم دوایەى ئێران و ئەمەریکا و کۆمەڵًگاى نێودەوڵەتى لەمەڕ ووزەى ناوکى ئێران جارێکى تر ئەمەریکا هێزو تواناو تەنکنەلۆجیەکانى ڕەوانەى کەنداو دەکات.
وە هاوپەیمانە ستراتیجیەکەى (ئیسرائیل) پاش شەڕى حزب الله وە تاقیکردنەوەى توانا سەربازیەکانى لە مەیداندا لە کاتێکدا کە ئیسرائیل بەیەکێک لە ووڵاتە سەربازیە بەهێزەکانى ناوچەکە دادەنرێ وە ئەمەریکا لە ساڵى 1949 – 2004 (64) ملیار دۆلارى بەخشیوە بەم ولاتە بۆ بەهێزکردنى توانا سەربازى و تەکنەلۆجیاکانى پێدەچێت چیتر لەم سەردەمە نوێیەدا ئیسرائیل نەتوانێت ڕۆڵى ناوچە خۆى بگێڕآ لە ئاستى پێویستیەکانى سەرمایەدارى،
لە کاتێکدا ناوەندى لێکۆڵینەوەى ئاشتى لە ستۆکهۆڵم ساڵى 2005 ڕاى گەیاند خەرجى سەربازى بۆ هەریەک کەس لە هندستان 18$ لە چین 31$ بەڵام لە ئیسرائیل 1،430$ لە ئەمەریکا 1،600$ وەئەمەریکا بودجەى سەربازى بەقەدەر نیوەى بودجەى سەربازى هەموو جیهان دەبێ وە جگە لەوە ساڵانە 2،2 ملیار دەبەخشێ بە ئیسرائیل.
وەئەزموونى 2006 تاڕێژەیەک سەلماندى بۆ ئەمەریکایەکان لەگەڵ تەرخان کردنى ئەو هەموو بودجە زۆرە سەربازیە وە خۆ ئامادەکردن بۆ پڕۆژەی (سستەمى شەڕى دواڕۆژ) کە زۆربەى میزانیەکەى دەبات تائێستاش چارەنووسى شەڕى دژە تیرۆر ءە داگیرکارى لە عێراق و ئەفغانستان یەکلایى نەبۆتەوە قورسایەکى گەورەى لەسەر بوودجەى سەربازى ئەمەریکا داناوە وە بەردەوام دەبێ.
ئەم وێنەیە لەناوچەکەى ئێمەو جیهان وێنەیەکى ڕاستەقینەى سەرمایەداریە وە شەڕى بەرژەوەندیەکانیەتى لە جیهاندا.
پێشبینەکانى دەزگا سیخوڕەکانى ئەمەریکا 1997 – 2015 هەڵسەنگاندنەکانى چوار ساڵى ڕابردوو بۆیان دەرکەوت کە جیهانگیرى زۆر بەهێز تر خۆى نیشاندا لەوەى چاوەڕوانى بوو وە ئاڵتونى ڕەشیش تائێستاش تاکە ووزەیە کەجیهان پشت ئەستورە پێى وە بۆچەندین ساڵى ڕابردووش گرنگى زانست و تەکنەلۆجیا بۆ گەشەکردنى دەوڵەت و شۆڕشى زانیارى وەبەدەست هێنانى دەسکەوتى زیاتر ڕۆژ بەڕۆژ لەم بوارە زیاتر دەسەڵاتى ئەمەریکا لەوڵاتان و جیهاندا دەسەپێنن.

کوردستان کاریگەرى سروشتى قەیراناوى سەرمایەدارى و شەڕى بەردەوام

شەڕ ئەوبەرەو پێشچونە لە خولى ئابورى ئەمەریکا کاریگەرى لەسەر ئابوورى وڵاتانى تر دەبێت بە تایبەتى ئەءانەى پەیوەندى ڕاستەوخۆیان بە ئابورى نوآى ئەمەریکاوە هەیە ئەمەش پەیوەندیەکى مێژینەى ڕاستەوخۆى بەهێزى سەرمایەى بیانیەءەیە یەک دەگرێتەوە لەگەلڕ چالاکیە جیهانى یەکە. لەگەلڕ دەرکەوتنى قەیرانى پشکەکانى (هاى تیک) لە ئەمەریکا لەم ساڵدا هاوکات ئەمەریکا لە عێراقدا و لە کوردستانداو سندوقى دراوى نێودەوڵەتى شان بەشانى ئەو هەلەیان قۆستەوە کە ژێرخانى ئابورى تێکشکاوى عێراقء ئابورى داڕماوى بۆ هۆى چەندین مۆرکردنى ڕێکەوتن نامە لەگەلڕ سندوقى دراوى نێودەوڵەتى ء کۆمپانیا گەورەکانى ئەمەریکاو ئەوروپا بۆ بەستنەوەى عێراق بەمەرجەکانى ئەو سندوقەء ئەء کۆمپانیایانەوە بۆ چەندین ساڵى ڕابردوو. بەهەمان شێوە لە ڕێگاى حکومەتى عێراق و هەرێمى کوردستان چەندین پڕۆژە یاساى نەوت و وەبەرهێنان باج بەڕێوەن کەلە بەرژەوەندى ڕاستەوخۆى وڵاتانى سەرمایە دارو کۆمپانیاکانیانەو بۆ نمونە یاساى وەبەرهێنان لە کوردستان باج بۆ هێنانى هەموو جۆرە مەکاین و تەکنەلۆجیایەک کەبۆ وەبەرهێنان بآ لەسەریان لابراوە وە بۆچەند ساڵێکیش وەزەویشیان لەسەر تاپۆ دەکرآ.
ئەمانە هەموو ئەو هەنگاوە ئابوریانەى تر کە ئێستا بەڕێوەدەچآ کەسیاسەتى کەرتى گشتى دەوڵەت
گۆڕا بەکەرتى تایبەت و ڕۆژبەڕۆژیش ئەو دەسکەوتە کۆمەڵایەتیانەش کە هێزى کارو گەلانى عێراق بەدەستیان هێناون لەناودەچن و سەرمایە گوزارى چڕدەبێتەوە بۆ چەند کۆمپانیا و کەسانێک و حکومەتیش لە هەوڵى جآبەجآکردنى مەرجەکانى سندوقى دراوى نێودەوڵەتیدایە لەبەرامبەر بەو قەرزانەى پێى بەخشیوە کەئەء ژمارە زۆرە لە موچەخۆر کەم دەکەنەوە نرخى سوتەمەنى و پێداویستى یەکانى خەڵکى ڕۆژبەڕۆژ بەرزدەکەنەوە، بەتەواوبونى ئەم هەنگاوانەش بەرەو پوکانەوەى ئابورى نیشتیمانى ودەرکەوتنى جیاوازى نێوان چینء توێژەکان لەڕووى ئابورى یەوە زیاتر دەردەکەوێت و ئەو چینە ناوەندانەى لە قۆناغەکانى ڕابردوو لەڕووى ئابورى یەوە پێگەیشتوون بەو شێوازە نامێننەوە. کۆمپانیا فرەڕەگەز و هاوبەشەکانى کۆنتڕۆڵى ئابورى ووڵات دەکەن ئەم بەرەو پێشچوونە لە سستەمى نیولیرالیزم لە کوردستانء عێراقدا کۆمەڵێ کێشەو ئاسەوارى خراپى بۆسەر ڕەنجدەرانى بیروبازوو بەتایبەتى و هاوڵاتیان بەگشتى لەخۆ دەگرن، حکومەت بەتەواوى پاراستنى گومرگى بۆ بەرهەمى محلى لەدەست داوە ئازادى تەواوى داوە بەگێکۆڕکێ بەسەرمایەو قازانج وەبەرەو بەتایبەت کردنى خزمەت گوزارى یە کۆمەڵایەتیەکان هەنگاو دەەنێت ئەمەش بەرنامەیەکى داڕێژراوە لەبوارەکانى تەندروستى و خوێندن کە ئاستى خزمەت لەم دوو بوارە بەخۆڕایى کۆتایى پێدێت و سەرەتاکانى بەدەرکەوتووە لەکردنەوەى قوتابخانە تایبەتیەکان و زانکۆ و خەستەخانە ئەهلیەکان، وە دیاردەى هەڵڵاواردن وە گەندەڵى نزمبوونەوەى تا ئاستى خواروى هەژارى بەشێک دەبن لەو دیاردانە لەڕوى ئابورىیەوە.
بەهەمان شێوە لە ڕوى سیاسیەوە لە ئاستى عێراق و کوردستان تائێستا ئەمەریکا نەیتوانیەوە لەگەڵ هاوپەیمانەکانى لە ناوخۆدا هاوکێشە سیاسیەکە لە نێوان هێزە بەشەڕ هاتووەکان ڕابگرن و ڕێکى بخات ڕۆڵى لە قوڵبونەوەى شەڕى تائیفى هەیە وە زۆر لە باڵە شیعە و سونەکان هەرچەند لە بنیاتنانەوەى عێراقى نوێدا بەشدارن بەڵام خۆیان بەدوژمنى ئەمەریکا دادەنێن تا ئێستاش چارەسەرى سەربازیانە لەپێشەوەیە هیچ ئومێدێکى وانیە بۆ ئاشتبونەوەیەکى نیشتیمانى کە باسى لێوە دەکەن گروپى قاعیدە تائێستاش لەمەیداندا لە ئاستى عێراق سەرئێشەى گەورەن بۆ ئەمەریکا لەئاستى کوردستنیش ئەمەریکا تائێستا هەڵوێستى ڕوون نیە لە کێشەى کەرکوک لە مەیداندا لە مپەڕێکى گەورەیە بۆ جێ بەجێکردنى بڕیارى 140 وە جێ بەجێکردنى خواستى کوردەکان و گەڕانەوەى بۆسەر هەرێمى کوردستان لەلایەکى تر لە ئاستى پێویست نیە لەو پاڵەپەستۆیانەى تورکیا لەبەرامبەر کوردەکان ئەنجامى دەدات وە ئاسانکارى پێویستى نەکردووە لەگەڵ ئەوە کوردستان ئارامەو کێشەى ئاسایشى نیە بۆ دروست بوونى دەزگاى بەهێزى پاسەوانى سنور پۆلیس و ئاسایشى لە کوردستان وە بەهەمان شێوە پێداویستى یەکانى ڕۆژانەى خەڵک لە ئاو کارەبا و سوتەمەنى کە بنەماى دەسەڵاتى کوردستانى بەهێز دەکات کە بۆ وڵاتێکى وە ک ئەمەریکا ئاسانە.
حکومەتى کوردستان و هەردوو حیزبى دەسەڵات دار بەهاوپەیمانى ئەم قۆناغەى دەزانن. وە زۆر جاریش سەرئێشەیان بۆ حکومەتى هەرێم دروست کردووە هەر لەتەوق کردنى قنسڵیەى ئێران لە هەولێر فڕاندنى کارمەندەکانى هتد...
بۆیە دەبێت ئێمەى کوردستانیش کار بۆ ستراتیجى نەتەوەیى خۆمان بکەین وەچەند دەسکەوتێکى کاتى وامان لێنەکات فەرامۆش چارەنوسى گەلەکەمان بکەین دەبێت ئەوەمان لەبەرچاو بێت ئەمەریکا ئەمڕۆ ئەگەر بەشێوەیەکى کاتى هاوکێشە سیاسى و سەربازیەکەى لە ناوچەکە ڕاگرتووە بۆ ئەو ئاسانە چاوخشاندنەوە بە سیاسەتەکانى لە ئاستى عێراق و ناوچەکە و کشانەوەى هێزەکانیان هەروەک هەموومان دەزانین دیمکراتیەکانى ئەمەریکا داواى داڕشتنى نەخشەى کشانەوە لە سەرۆک بۆش دەکەن ئەمەش جارێکى تر قەیرانێکى گەورەیە بەسەر کوردستان و گەلانى عێراق دەهێنێ بەدەستى بەتاڵ و گیرفانى خاڵى جەستەى ماندوو گەلانى عێراق لە بەردەم شەڕى تائفى بزوتنەوە توند ڕەوەکان و پاشماوەکانى بعس ء چاوچنۆکى ووڵاتانى دراوسێ ى عێراق بەجێ دەهێڵێ،.
کەباس لە کشانەوەى دەکەین دەشبێت ئەوەمان لەبەر چاو بێ ئەمەریکا پاش پێکهاتن و ڕێکەوتنى لەگەڵ ئەو هێزە تاریکانە وە پاراستنى بەرژەوەندیەکانى لە عێراق و ناوچەکە بەجێ دێڵێت نەک کشانەوەى دۆڕاندن.

سەرچاوەکان
1- بوچەى ساڵى 2006 سەربازى ئەمەریکا (ناوەندى زانیارى یە سەربازیەکان)
2- پێشبینەکانى دەزگا سیخوڕەکانى ئەمەریکا بۆ قۆناغى ئێستا
3- پێشبڕکێ ى چەک و شەڕى سارد (پەڕتوکى ڕەشتى سەرمایەدارى) – 2006
4- گاردیانى بەریتانى 27 نیسان 2007
5- -سەرکێشەکانى جۆرج بۆش لە خۆرهەڵاتى ناوەڕاست (ئالان دوز)
6- شەڕەکان لە چەرخى بیستەمدا 1900 – 1997



مجید حمە فەرەج

 

........