|
نمایشى
پەرتوک
ئێران لەسیاسەتى نێودەوڵەتى دا
ڕووخسارە جیاوازەکانى کۆمارى ئیسلامى ئێران
ئەم پەرتوکە قۆناغ و مۆزایکى جیاوازى کۆمارى ئیسلامى لەخۆ دەگرێ
لەسەرەتاو گەرمەى شۆڕشى ئیسلامى تاشەڕى کەنداوى یەکەم تادەگاتە
ڕووبەڕووبونەوەى محافزکارە تازەکان لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانى
ئەمەریکاو ڕژێمى ئێستاى ئێران.
ئامانجى سەرەکى ئەم پەڕتوکە لە بنەڕەتدا، دەیەوێ تێمان بگەیەنێ
لەدروست بوونى فرەیی بۆ ئێرانى دواى شۆڕش، لەلایەکى تر نیشانمان
دەدات ئێران گەرورەترین و تەحەدا یە کەڕووبەڕووى سیاسەتى دەرەکى و
ئاسایش دەبێتەوە، لەبەرامبەر، ڕۆژئاوا، وەلەجێگیر بوونى ئەم
توانایە لەحاڵى حازردا شەڕى ئەمەریکاو ئەورپا وڵاتانى دراوسێى (عێراق
– ئەفغانستان) ئەمانە یاریدەدەرى بنەڕەتین کە ئێرانى ئیسلامى گرنگى
خۆى بەدەست بێنێ پاش سێ (دەیە) لە دامەزراندنى .
وا بەدەر دەکەوێ کۆمارى ئیسلامى شوێنى ڕۆڵى خۆى جێگیر کردووە لە
ئاستى جیهان و ناوچەکە لەگەڵ ئەوەى نزیک دەبینەوە لەکۆتایى ماوەى
سەرۆکایەتى ئەمەریکا جۆرج بۆش کە ئێرانى لەناوەندى سیاسەتى
ئەمەریکا داناوە بۆ ڕووبەڕووبونەوەى
دژ بە لێکۆڵینەوە میللیە ئێرانیەکان.
مانەوەى کێشەى کۆمارى ئیسلامى بەواتاى بۆچوونى جیاواز
بۆئێران بە جۆرو ئاڕاستەکانیەوە.
ئەم ڵێکۆڵینەوەى (ئەرشین ئەدیب) مەبەستیەتى ئەم دەموو چاوە
جیاوازانەمان لەکۆمارى ئیسلامى نیشان بدات ئەم نوسەرە خوێندنى لە
هامبۆرگ تەواو کردووە بە پلەى دکتۆرا لە کامیریدج وە ئێستا
مامۆستایە لە پەیمانگاى لێکۆڵینەوە لە خۆرهەڵاتى ئەفریقیەکان لە
لەندەن .
بەشێوەیەکى بابەتیانە ڕوو لە ڕۆشنبیرى ڕەگەزى دەکات و لەڕێگەى
خوێندنەوەکەیەوە چوار بابەت لە بوارى سیاسەتى (Soas) دەرەوەو
ڕۆشنبیرى لە ئێران دەخاتە ڕوو (شەڕى نێوان ئێران عێراق ساڵى 1980 +
1988) پەیوەندى یەکانى ئێران و ئەمەریکا لەگەڵ گفتوگۆکانى نێو خۆى
کە تایبەتە بە چاکسازى وە پێشکەش کردنى پێشنیارانى جیاواز لە
سیاسەتى ئێران ئامانجى نوسەر (ئەرشین ئەدیب) ڕەت کردنەوەى هەموو
ئەو لێکۆڵینەوە میللیانەیە کە لەبازاڕەکاندا هەیە لەسەر ئێران.
ئامانجى بنەڕەتى پەرتوکەکە دەیەوێ کاریگەرى لاى خوێنەر جێهێڵێت
کەکەش و هەوایەکى فرەیى لە تێگەیشتنمان بۆ ئێرانى دواى شۆڕش
تادەگاتە سەرەتاى دروست بوونى لێکۆڵینەوەى رەخنەگرانەى لەئێران.
نوسەر بەبیرمان دەخاتەوە لە لیستێکى دوور و درێژ لە بیرمەندە
کۆمەڵایەتیەکانى خۆرئاوا بە جیاوازى ڕەوتى بیروبۆچونەکانیانەوە
بۆنمونە (دیلپى – فوکو – غادامر – هامبرس...)
ئیسلامیە یان فارسیە یان براغماتیە؟
دڵنیا کردنەوەى نوسەر بۆ پێشکەش کردنى چالاکى ئەو جموجۆڵە گەورانەى
کە شوێن پێى خۆى بەجێ هێشت لە پێشبینیە بنەڕەتیەکانى شۆڕشى ئیسلامى
لەشەستەکان و حەفتاکان خوێندنەوەى بۆ بانگەوازێک گێڕانەوەى
یۆتۆپیانەى ڕۆمانسیانە کە تائێستاش کاریگەریەکى گەروەى هەیە
لەبیرکردنەوە ستراتیجیەکانى نێوەندە بڕیاربە دەستەکاندا تاڕۆژگارى
ئەمڕۆ
نوسەر بەرهەڵستى هەموو ئەو بیرو بۆچونانە دەکات کە دەڵێن سیاسەتى
دەرەکى ئێران سیاسەتێکى براغماتیە بە پلەى یەکەم جموجۆڵیان و لە
پێناو بەرژەوەندى نەتەوەیدایە.
ئەمە بۆ چوونێکە تەندروستى خۆى دەسەلمێنێ لەم نمونانەى حاڵى حازردا.
.
وەک فایلى ئەتۆمى ئێران و سیاسەتى لەبەرامبەر عێراق و ئەفغانستان
ئەوەى جێگاى سەرنجە نوسەر باس لەسەرۆکى ئێستاى ئێران (ئەحمەد نەژاد)
ووتارەکانى ناکات بێ دوو دڵى لەوکەسە یۆتۆیى ئیسلامیانە.
هەرچەندە لە هەندێ لە خوێندنەوەکانى پێشوى ئەم کەم و کوڕیەى
داپۆشیوە بەشێوەى ووتار لەچوارچێوەى گۆڤارە تایبەتیەکان – بۆ نمونە
نوسینى لەسەر شەڕى کەنداوى یەک 1980 – 1988 گرنگى بەڕوناکى خستنە
سەر هەوڵەکان عێراق دەدات بۆدورست بوونى شەڕو دوژمنایەتى لە نێوان
عەرەب و فارس ئەمەش بووە هۆى دروست بوونى جۆرێک لە هاوپەیمانى
سیاسى لەنێوان ووڵاتانى عەرەبى لە خۆرهەڵاتى ناوەڕاست .
لێکۆلێنەوەى سێ یەمى نوسەر خوێندنەوەیەکى ترە بۆ وێنەى کۆمارى
ئیسلامى ئێران ئەەوش خوێندنەوەى پاش ماوەى گفتوگۆ گەرمەکانە:
گەڵاڵە بوونى پێشبینى ئەمریکایەکان بۆ محافز کارە تازەکان لەڕێگەى
ڕژێمى دوژمن کارانەى مەلاکان کە بەهیچ شێوەیەک ماوەنادەن لە ئێران
کە لەشێوازە جیاجیا کانیدا لەڕژێمى نازى دەچێ.
لە لێکۆڵینەوەى چوارەمیدا تایبەت بە سیاسەتى ناوخۆى ئێران وێنەى
داڕمانى جوڵاناوەى چاکسازى بۆ دەکات لەناو ڕژێمى ئێران
بەسەرکردایەتى سەرۆک خاتەمى تاساڵى 2003 لەم بارەدا چڕبوونەوە
لەسەر فرەیى دەکات کە لەگۆڕەپانەکەدا بووە لە ئێران وە گفتوگۆ
لەدواڕۆژێکى دیموکراتى وەک گریمانێک دەکات لە ئێران.
خوێندنەوەیەکى رەخنە گرانە لە سەر ئێران.
خوێندنەوەکانى نوسەر لەسەر ئێران بۆچونێکى جیاواز بۆ کۆمارى
ئیسلامى وەچڕبونەوەى بۆ بنکەیەکى فراوان لەبیردۆزە کۆمەڵایەتیەکان
لە ناوخۆو لەدەرەوە ئەوەى گرنگە هەوڵەکانە بۆ دەرچوونى ئێران لەو
گۆشە تێى کەوتووە بە واتاى ئەو گۆشە تایبەت مەندیە سیاسى و
ڕۆشنبیرى یە ئەم کاردەکەن بۆ نمایش کردنى مکارى دروست بوونى
پێشبینیە ئایدۆلۆجیەکان و کە باگراوندێکى دوورو درێژى مێژووى
پێدەبەخشێ.
ئە و پرسیارەى لێرە ڕووبەڕوومان دەبێتەوە ئەو زانستە سوود بەخشە
وەگریراوە چیە لەوێنە فرەیەکە کەچڕووبونەوەى لەسەر بیردۆزە
کۆمەڵایەتیەکانە پرسیارێکى تر تایبەت بە هاوتاکردنى لەگەڵ
لێکۆڵینەوە نوێ کان لەسەر ئێران بۆ نمونە لێکۆَینەوەکەى (تشارلز
کوزمان) وە خوێندنەوەى جیاوازى بۆ شۆڕشى ئێران ساڵى 1979 یان
لێکۆڵینەوەکەى (تریتا بارس ) لەسەر پەیوەندیەکانى ئێران و ئیسرائیل
و وڵاتە یەکگرتووەکانى ئەمەریکا.
خوێندنەوەى نوسەر بۆ بابەتە جۆراوجۆرەکان لە ئێران پشگوێ دەخات لە
هەندێ ڕووەوە لێکۆڵینەوەکە دەست بۆ هەندێ دیاردە هەیە نایبات وەک
سەرکوت کردن کە لەگەڵ وتارى ئاسایى ڕێک ناکەوێ یان پشتگوێ خستنى
تاڕادەیەکى زۆر بۆ دوربینى ستراتیجى سیاسى و ئابورى و لە سیاسەتى
ئێران بۆ خۆرهەڵاتى ناوەڕاست ئەو ئامانجە نوسەر هەوڵى بۆ دەدات
گەیشتنە بە لێکۆڵینەوە ڕەخنە ئامێزکان لە ئێران هەروەک لە دوایش
پەرتوکەدا دوپاتى دەکاتەوە.
اندریە بانک
وەرگێڕانى ( مەجید حمە فەرەج)
|
