|
لە
خولەکێکدا 4 منداڵ گیان لە دەست دەدات
پاش گۆڕانى کەش و هەواو دروست بوونى ئافاتەکانى وشکە ساڵى و باو
بۆرانى لەناکاو لە جیهاندا چەندین دیاردەى ترسناکى بۆ مرۆڤایەتى
بەگشتى و هەژاران بەتایبەتى لە خۆگرتووە ئەگەر بەوردى وەک چاودێرێک
بڕوانینە هەڵمەتى خولى 18 هەمینى بۆ هەفتەى جیهانى ئاو لە ستۆکهۆڵم
لە 17/23/8 درێژەى بەکارەکانى خۆیدا بەئامادەبوونى زیاتر لە (2500)
لە زاناو شارەزایان و سیاسیەکان لە جیهانەوە ئامادەبوون لە ژێر
ناونیشانى (ئاو چۆنیەتى بەکارهێنانى سەرچاوەکانى) پیسبونى
سەرچاوەکانی ئاو، ئاوى خواردنەوە باڵی بەسەر خولەکەدا کێشابوو
بەتایبەتى لە ووڵاتانى تازە پێگەیشت و هەژارەکان لە خواروى
خۆرهەڵاتى ئاسیاو ئەفریقا وەژمارەیەک لەوڵاتانى ئەمەریکاى لاتینى.
کێشەى پیسبوونى ئاو لەوڵاتانى تازە پێگەیشت و هەژارەکان بۆتە هۆکار
بۆ لە ناوچوونى 4 منداڵ لە خولەکێکدا ئەمەش لەسەر ژمێرى لەیەکێ لە
پەیمانگا نێو دەوڵەتیەکاندا هات ئەمەش لەڕێگەى توشبوون بەچەند
نەخۆشیەک کە لەڕێگەى پیس بونى ئاوەوە یە کە چارەسەرى هەیە لە ڕێگەى
بەدواداچونێکى تەندروستى سەرتایى.
بۆیە ئێستا پیسبوونى ئاوى خواردنەوە بۆتە هۆکارى لە ناوچوونى
ملیۆنەها منداڵ لەلایەکى تر ژمارەیەکى یەکجار زۆر لەزەویە
بەراوەکان کەبۆ کشت وکاڵ بەکاردێت بەئاوى پیس ئاو دەدرێن بۆتە
هۆکارى پیس بوونى بەرهەمە کشتوکاڵیەکان کە لە 80% شارەکان
دەگرێتەوە مردنێکى زۆرى لێدەکەوێتەوە لە لێکۆڵینەوەیە کدا هاتووە
(53) لەشارە جیاجیا کانى جیهانى گرتۆتەوە 70% ى ئاو خواردنەوەش لە
شارەکان پیس بوون ئەو ڕووبەڕە زەویانەى کەبەئاوی پیس کشتوکاڵیان
تێدا دەکرێ نزیکەى 20 ملیۆن هیکتار زەویە زۆربەى کەوتۆتە وڵاتە
هەژارەکان .
گەندەڵى ڕژێمە سیاسیەکان
کێشەیەکى تر لەم بوارەدا گەندەڵى ڕژێمە سیاسیەکانە لە ژمارەیەک لە
وڵاتەکاندا بۆتە کۆسپ لەبەردەم بەرهەمهێنانى ئاوى پاک بۆ خواردنەوە
و کشت و کاڵ نزیکەى 45% ئەو پارانەى بۆ بەرنامەى پاکردنەوەى ئاو
دیارى دەکرێ بۆ هاوکارى لەلایەن ڕێکخراوە جیهانیەکانەوە. دزى و
گەندەڵى لەڕێگەى نا شەرعیەوەئەم بودجانە سەرف دەکرێت بەپێى ڕاپۆرتى
ڕێکخراوى شەفافیەتى جیهان.
کەمبونەوەو نەمانى ئاو کێشەیەکى ووڵاتانە بەتایبەتى وڵاتانى ئاسیاو
ئەفریقاو خۆرهەڵاتى ناوەڕاست و ئەمەریکاى لاتین. گۆڕانەکان لەکەش و
هەوادا ڕۆڵى لەکەم بوونەوەى ئاو وشک بوونى سەرچاوەکان. دابەشکردنى
ئاو لەنێوان وئەوڵاتانى کەسەرچاوەى هاوبەشیان هەیە ئەمەش جێگەى
گرنگى ئامادەبوانى کۆنگرەى ستۆکهۆڵم بوو ئەم ساڵ زاناى بەناوبانگى
جیۆلۆجی ئەڵمانى دکتۆر (رالف کلینجبایل) رایگەیاند ئەم کۆنگرەیە
ڕۆڵى سەرەکى و گرنگ دەگێڕێ لەو یاسانەى کە لەنێوان بەرنامەکاندایە
بۆتە هۆى کۆکردنەوەى تەواوى بەرپرسەکان لەووڵاتان و ڕێکخراوە
نێودەوڵەتیە کۆمەک بەخشەکان وەک وەزیرەکانى گەشەپێدان و بانکى نێو
دەوڵەتى و بانکى گەشەکردنى هەرێمەکان و دام و دەزگاکانى
نەتەوەیەکگرتووەکان وەنێونەرى ئەو ووڵاتانەى کە هاوکاریان
وەرگرتووە بە تایبەتى ووڵاتانى ئەفریقاو ناوچەکانى خۆرهەڵاتى
ناوەڕاست .
هەر بەهەمان شێوە خۆرهەڵاتى ناوەڕاست و ووڵاتانى عەرەبی لەبەردەم
چەند ڕووبەڕووبونەوەیەکى سەختدان سەبارەت بەئاو هەواى ناوچەکە،
بەتایبەتى ئاو ژێر زەوى سەرچاوەکانى ئاو زۆربوونى ژمارەى
دانیشتوانى، ئەو ئاوەش هەیە بەشى پێداویستیەکانى ئاوى خواردنەوەو
کشتوکاڵ و بەرهەم هێنانى خواردەمەنى ناکات لەدواڕۆژ.
کێشەیەکى تر کە ڕووبەڕوومان دەبێتەوە نەبوونى سیاسەتێکى ئاوى کامڵ
و بەرنامە داڕێژراو بۆى، ئەوانەى بڕیارى سیاسیان بەدەستە دەبێت
سیاسەتێکیان هەبێت لەم بوارەداو چۆنیەتى بەکارهێنانى و ڕێگاو
شوێنێکى زانستیانە بگیرێتەبەر بۆ پاراستنى ئاو کەم کردنەوەى
بەفیڕۆدان بەتایبەتى ئەو ووڵاتانەەى ئێستا ئاوى ژێر زەوى
بەکاردەهێنن لە کاتێکدا ئەو سەرچاوانەش ووشکى کرد ئایا بەدیل چى یە؟.
زۆرگرنگە رایەڵەکانى هاوکارى لەگەڵ حکومەت و ڕێکخراوە نێودەوڵەتى و
کۆمپانیا تایبەت مەندەکانى بوارەکانى تەکنەلۆجیاى ئاو فراوان بکرێ
ئەمەش لەبەر دووهۆکار گۆڕینەوەى ئەزمون و شارەزایى لەگەڵ ڕاهینانى
کوادیرى نیشتیمانى لەم بوارەدا و پێشکەش کردنى بوجەى دیاریکراو لەم
بوارەدا.
بەپرسیاریەتى لە چۆنیەتى بەکارهێنانى ئاو لە هەموو قۆناغەکانى
بەرهەم هێناندا بۆ نمونە بەرهەم هێنانى دروستکردنى سەیارەیەکى نوێ
450 هەزار لیتر ئاوى دەوێ دروست کردنى کراسێک لەلۆکەى سوک 4100
لیتر ئاوى دەوێ هەر ئەم پێداویستیەش وادەکات لە کۆمپانیاو کارگەیە
بەرهەمهێنەرەکان دواجار بچنە ژێر فشارى پارێزەرانى ژینگە بۆ دروست
کردنى چوارچێوەیەکى سیاسى لەپێناو بەرپرسیارێتى لەبەکارهێنانى
ئاودا کاریگەرى پیشەسازى و پیس کردنى ژینگە زەرەرێکى زۆرى
لەسەرچاوە ئاویەکانداوە. وەستراتیجیاتى ئاسایش ئاو بوونى نیە
لەبەرنامەى زۆربەى ووڵاتان.
کێشەى ئاو لە کوردستان و ناوچەکە.
کوردستانى ئێمەش هەروەک هەموو جیهان ڕووبەڕوو گۆرانى کە شو
هەوایەکى نالەبار بۆتەوە و کاریگەرى ووشکە ساڵى، پیسبوون و وشک
بوونى سەرچاوەکانى ئاو. گەندەڵى بەڕێوەبردنى پڕۆژەکانى
بەهەردەربردنى ئەو پارانەى بۆئەم بوارە دابین دەکرێ نەبوونى
سیاسەتێکى ستراتیجى بۆ پاراستنى ئەم سەروەتە نیشتیمانیانە لەڕوى
پاراستن و پەرەپێدانى لەلایەکى تر بێ بەرنامەى لەبەکارهێنانى ئاوى
ژێر زەوى لەهەمان کاتدا ئەو سەرچاوە ئاویانە ڕووبارو زێ بچوکەکان
لەوڵاتانى تورکیاو ئێران، دوست کردنى بەربەست لەبەردەمیاندا کەم
کردنەوەیا ون و وشک کردنى ئاوەکان
هەردوو بەربەستى دەربەندیخان و دووکان بەس نیە بۆ کۆکرندەوەى ئاوى
باراناو. پێویستە پە لە بکرێ لە دروست کردنى ژمارەیەکى زۆر لە
بەربەست لە کوردستان، بەڵام ئەوەى دەیبینن وەدەیبیستن چەند ساڵە
هەر قسەیە لەلایەن بەرپرسان و وەزارەتە تایبەت مەنیەکان دەکرێ.
ئاوى خواردنەوەى شارو شارۆچکەکانى کوردستان دەتوانین بڵێن زیاتر لە
75% پاکتر نیەو و بۆ خواردنەوە ناشێ و تۆڕى دابەش کردنى ئاو لە
ئاستى پێویست نین و کۆن و زۆربەى ئاو بەفیڕۆ دەدرێ ئەمەش بۆتە
هۆکارى سەرهەڵدانى چەندین پەتاى ترسناک لە هەرێمى کەماندا هەروەک
لایەنە تەندروستیەکان راى دەگەیەنن لەبەر ئاسەوارى شەڕو
بەکارهێنانى چەکى قەدەغەکراوى نێو دەوڵەتى زۆر لە کوێستانەکان و
سەرچاوە ئاویە سروشتیەکان جێگاى هەڕەشەن لەسەر مرۆڤ و گیانداران.
لە هەمان کاتدا بەکارهێنانى هەردوو بەربەستى دەربەندیخان و دووکان
بۆ دابین کردنى ووزەى کارەبا وە باران نەبارێت کەم بوونەوەى ئەم
دووئاوەش لەکاتێکدا ئاوەڕۆى زۆربەى شارەکانى دەچێتەوە سەر بۆتە
هۆکارى ژەهراوى بوونى ئەو دوو سەرچاوەیە هەروەک ئەو کارەساتە
سروشتیەى لە دەریاچەى سیروان دەربەندیخان ئێستا ڕووبەڕوومان بۆتەوە.
لەم قۆناغە دا ئەرکى بەرپرسیاریەتى لاى هەموانە بەدەسەڵات و
خەڵکەوە سەرەتا پێویستە دەسەڵات پابەند بوونى خۆى بەپێداویستیە
کاتى و ستراتیجیەکان و گرتنەبەرى رێگا زانسیتەکان هەم لە
بەرهەمهێنان و پاراستنى سەرچاوە ئاوەکان و چۆنیەتى بەکارهێنانى وە
جیاکردنەوەى ئاوەڕۆى شارەکان لەدەریاچەو ڕووبارە سروشتیەکان
وەپاراستنى بوودجەى دیاریکراوى ئاو لەدزى و گەندەڵى .گرنگیان
بەتەکنەلۆجیاى نوێ لەم بوارەدا وە گرنگى یە تۆڕەکانى ئاو
سەرچاوەکانى ژێر زەوى بدرێ بەفیڕۆ نەدرێ ڕێگا گرتن لەهەموو ئەو
زیادەڕۆیانەى لەسەر ئەم سەرچاوە ئاوانە دەکرێ وە ڕێگا گرتن لە
بەکارهێنانى ئاوە ڕۆى شارەکان بۆ کارى کشتوکاڵ و بەرهەم هێنانى
حسابی وردو درشت بکرێ لەئاستى فراوان بوونى شارەکان و زیادبوونى
ژمارەى دانیشتوان.
خەڵکیش هۆشیار بکەینەوە لەبەکارهێنانى ئاو بەپێى پێویست و
بەفیڕۆنەدان و پاک راگرتنى ژینگەو پاراستنى سەرچاوە ئاویەکان
وەبەرپرسیارێتى لاى تا کەکان دروست بکەین لەبەرامبەر ئەو سامانە
سروشتیە گرنگە.
سەرچاوەکان:
- ووتارەکانى کۆنگرەى ئاو سوید 2008-17-24
- ڕێنمایەکانى پەیمانگاى ئاو – بەرلین
- لێدوانەکانى بەرپرسانى تایبەت بەوشکەساڵ و بوارى تەندروستى
مەجید حەمە فەرەج
|
